Hoofdstuk 1: Modern, postmodern, post-postmodern
Modern, postmodern, post-postmodern
Tot de jaren tachtig was de wereld tot op zekere hoogte redelijk overzichtelijk, zeker vanaf de linkerflank gezien.
Wild Plakken
Het Amsterdamse collectief Wild Plakken is een bijzonder sprekend voorbeeld van ‘modernistisch’ grafisch activisme.
Kunst und Kampf
Een modernistische opvatting van activistische kunst wil niet per se zeggen dat het werk niet vernieuwend kan zijn.
Postmodernisme
Tussen 1968 en 1980 kwam er, eerst in de filosofie en daarna in de kunst, een einde aan het verheven streven naar een utopische werkelijkheid.
Post-postmodernisme
Aan het eind van de jaren negentig begonnen voor het eerst barstjes te ontstaan in het postmodernistische défaitisme.
Post-postmodern verzet
Post-postmodern verzet draagt dan ook duidelijk het karakter van de postmoderne periode.
Pink / Silver
Eind jaren negentig ontstond Pink / Silver, een nieuwe aktiemethode toegespitst op grootschalige akties en demonstraties,
zoals die tegen de G8-top in Genua in 2001.
Hoofdstuk 2: De digitale revolutie
De digitale revolutie
De overgang naar postmodernisme en vervolgens post-postmodernisme werd vergezeld van nog een andere revolutie: de opkomst van de computer, de digitale media en het internet.
Gevolgen van de informatierevolutie
De informatierevolutie heeft trouwens niet alleen maar voordelen.
Indymedia
Een belangrijk nieuw alternatief informatiemedium op internet is Indymedia.
Hoofdstuk 3: Creativiteit + Engagement = ?
Zelfstartende samenwerkers
Ook op het vakgebied van de grafisch ontwerper vond afgelopen tijd een belangrijke ontwikkeling plaats, die direct te koppelen is aan het postmodernisme.
Deportation Alliance
Een uitstekend voorbeeld van een veelzijdige, effectieve campagne die de grenzen van het grafisch onwerp overschrijdt zonder ooit irrelevant voor grafisch ontwerpers te worden is Deportation Alliance.
Gramsci: hegemonie
De dominante ideologie van neo-liberaal kapitalisme controle over de maatschappij verkrijgt en behoudt niet alleen door geweld en politieke en economische dwang, maar ook op een ideologische wijze, door een cultuur van ‘hegemonie’.
De creatieve activist in de maatschappij
“Designers are part of the system by which ideas enter into people’s consciousness”
Hoofdstuk 4: De actieve ontvanger
Het communicatiemodel: Zender, boodschap, ontvanger
Wat maakt een succesvol geëngageerd ontwerp?
De actieve ontvanger
Ontwerp is altijd gericht op de ontvanger, de gebruiker van de boodschap.
Inspelen op de actieve ontvanger
Een goed uitgekiende campagne die inspeelt op de manier waarop ontvangers informatie classificeren kan heel effectief zijn.
Doelgroep en doelgebruiker: The gift of Masks
Meer dan bij ‘normaal’ ontwerp is bij geëngageerd ontwerp de gebruiker van het ontwerp niet per se hetzelfde als de bedoelde doelgroep, degene aan wie de boodschap gericht is.
Sealand Identity Project
Het ligt voor de hand om te denken dat actief geëngageerd ontwerp zich per definitie richt op de buitenwacht, het grote publiek, de boosdoeners, de handhavers der wet. Maar veel interessant geëngageerd werk is juist gericht op andere ontwerpers en de ontwerpgemeenschap en dient ervoor om een standpunt in te nemen in de discussie over engagement in ontwerp, of juist om een platform te bieden voor die discussie. Een voorbeeld is het Sealand Identity Project
Debate Project
Het Debate Project van de ontwerpgroep, uitgevers en actievoerders Cactus Network is een voorbeeld van een project dat ontwerpers een platform biedt om zich te uiten over engagement in ontwerp.
Hoofdstuk 5: Zenders: betrokkenheid en risico
Betrokken zenden
Bij maatschappijkritische boodschappen is de zender over het algemeen zeer betrokken bij de boodschap, veel sterker dan bij niet-geëngageerde boodschappen.
B92: Riskant zenden
Een belangrijke factor die bij het ‘gewone’ ontwerpwerk niet snel aan de orde komt, maar bij actief engagement niet onbesproken mag blijven, is het risico van het ingezette middel.
Reisbureau Rita
Toen in oktober 2005 bij een grote brand in de uitzetbajes op Schiphol elf vluchtelingen levend verbrandden, leidde dit tot terechte onrust en verontwaardiging bij velen.
Illegaal ontwerp, verboden kunst
Risico’s kun je vooral verwachten wanneer de ontwerper willens en wetens een wet overtreedt.
Guide to Bordercrossing
De kunstenaar Heath Bunting stak in zijn project Guide to Bordercrossing zonder reispapieren iedere grens in Europa over.
Tips tegen Tralies
Op een kleinschaliger niveau zijn de risico’s natuurlijk kleiner, en de bijbehorende straffen ook.
Hoofdstuk 6: Boodschap: culturele grammatica, vervreemding en overidentificatie
De boodschap: vorm en intentie; overtuigen, ingrijpen en verhelderen.
Van zender naar ontvanger beweegt zich de boodschap.
The Status Project
Het Status-project van de Britse kunstenaar Heath Bunting lijkt op het eerste gezicht alleen gericht op het aantonen van de werking van verschillende maatschappelijke processen.
De toegankelijkheid van informatie
De basis voor alle overtuigende en activerende geëngageerde projecten ligt in het op een begrijpelijke manier inzichtelijk maken van onwenselijke culturele praktijken en het toegankelijk maken van informatie die niet zomaar op een voor iedereen begrijpelijke manier voor handen is. Dat laat zich het best illustreren aan de hand van een tweetal projecten van de Amerikaanse kunstenares en ontwerpster Candy Chang.
Direct ingrijpen vs overtuigen / verhelderen
De meeste politiek geëngageerde ontwerpprojecten zijn met name gericht op het overtuigen van de ontvanger en het kweken van meer inzicht. Projecten die zich minder op overtuigen, maar meer op direct ingrijpen richten zijn in het geëngageerde ontwerp schaars.
Culturele grammatica
De kernintentie van de boodschap is verpakt in zijn vormgeving.
Culturele grammatica en verzet
Het moge duidelijk zijn dat kennis van culturele grammatica en scripts een oneindig scala aan mogelijkheden opent voor verzet.
Vervreemding
Het concept vervreemding komt voort uit het werk van de Situationisten.
Barbie Liberation: Vervreemding als verzetstactiek
Vervreemding kan op allerlei verschillende manieren worden ingezet en kan tot hilarische resultaten leiden.
Overidentificatie
Overidentificatie houdt in, dat aspekten van heel gewone zaken, die hoewel algemeen bekend toch taboe zijn, duidelijk uitgesproken worden.
Laibach: Overidentificatie als verzetstactiek
Een voorbeeld van een groep die al decennia precies op de scheidslijn tussen identificatie en overidentificatie balanceert is de industrial-popgroep Laibach.
Hoofdstuk 7: Kanalen openen
Communicatiekanalen
Het is natuurlijk te simpel om te veronderstellen dat wanneer een boodschap van zender naar ontvanger wordt gestuurd, deze door het luchtledige vliegt.
De publieke ruimte
De publieke ruimte is bij uitstek de plek waar geëngageerde kanalen worden geopend, omdat daar het grote publiek het eenvoudigst kan worden bereikt.
Communicatiekanalen openen in de digitale media
Het creëren van een eigen communicatiekanaal is an sich geen bijzondere zaak. Maar sinds de komst van internet zijn de mogelijkheden nog diverser geworden. En: hoe breder het kanaal, hoe meer succes.
Futurefarmers – They Rule
De website van Futurefarmers is een sprekend voorbeeld van een nieuwe grafische actievorm.
RTMark
RTMark is een ander voorbeeld van een communicatiekanaal dat een ingewikkelde, gelaagde boodschap op een transparante wijze overbrengt.
Hoofdstuk 8: Communicatieguerrilla
Kanalen manipuleren: communicatieguerrilla en adbusts
Het openen van een eigen communicatiekanaal gaat gepaard met allerlei moeilijkheden. Veel lucratiever, maar niet per definitie gemakkelijker, kan het zijn om in een bestaand communicatiekanaal in te breken en daar, zeer duidelijk of juist ongemerkt, de bestaande boodschap te vervangen door de jouwe.
Hacking reality: Yomango
Communicatieguerrilla behelst veel meer dan het aanpassen van advertenties in de publieke ruimte. De activisten van het spaanse Yomango (“ik steel”) combineren winkeldiefstal met straattheater en becommentariëren daarmee consumentisme, eigendomsverhoudingen en productie- en verkoopspraktijken door multinationale winkelketens.
Identiteitscorrectie
Manipulatie van communicatiekanalen is altijd gericht op een spel met de identiteit van de zender of de identiteit van het onderwerp van de boodschap.
Nikeplatz – 0100101110101101.org
Een voorbeeld van een identiteitscorrectie die zo goed is opgezet en uitgevoerd dat het bijna ongeloofwaardig wordt, biedt een Oostenrijkse communicatieguerrillagroep met de lastige naam ‘0100101110101101.org’.
Identity Theft I: Yes Men vs WTO
Identiteitscorrectie is, indien goed uitgevoerd, een goede manier om een communicatiekanaal te manipuleren. Identity Theft gaat nog net een stap verder.
Identity Theft II : Yes Men vs Dow
Wanneer je Identity Theft bespreekt kun je niet om de Yes Men heen, een groep die voor veel activisten een heldenstatus heeft bereikt.
Hoofdstuk 9: De praktijk van het creatieve verzet
Succesfactoren uit de praktijk
Ter afsluiting belichten we een aantal zeer belangrijke zaken die door ontwerpers en actievoerders te vaak buiten beschouwing worden gelaten.
Samenwerken
Het valt het op dat vrijwel alle interessante voorbeelden van grafisch activisme zijn bedacht en uitgevoerd door een groep geëngageerde ontwerpers en niet door individuen.
Ne Pas Plier
Het collectief Ne Pas Plier opereert vanuit Ivry-sur-Seine, een voorstad van Parijs.
Cactus Network
Het Londense Cactus Network combineert grafisch activisme met meer ontwerptheoretische projecten die zich richten op de rol en mogelijkheden van ontwerpers en kunstenaars binnen kritisch engagement.
Bildwechsel
Het Berlijnse Bildwechsel (Beeldwissel, van Wildwechsel, pad dat door wilde dieren wordt gebruikt) lijkt nog het meeste op een ontwerpstudio in klassieke zin.
Atelier des Invisibles
Bildwechsel, Ne Pas Plier en Cactus Network kwamen samen in Brussel, tijdens de anti-EuRotOp-acties van december 2001. Zij organiseerden een atelier in de Hallen van Schaarbeek waar zij in samenwerking met locale activisten, kunstenaars en studenten konden werken aan spandoeken, poppen, objecten en ander materiaal voor de straten van Brussel.
Een goed begin…
De kans van slagen van een actie stijgt evenredig met de hoeveelheid moeite die wordt gestoken in de voorbereiding.
20/20 Hindsight
Acties en communicatieguerrillaprojecten worden bijna nooit geëvalueerd.
“When you act in groups, social and political movements, or on issues, information becomes the heart of the matter, the key.”
You’ve got to get the information out.