1. Atelier des Invisibles, (2001). Introduction Text. [Online] http://www.cactusnetwork.org.uk/Atelier.htm

Dat is jammer, want een campagne loopt bijna nooit precies zoals je vooraf verwacht had. Ook wanneer een actie goed liep, dan zijn er altijd thema’s die je verrast hebben, soms in positieve zin, soms tegenvallend. Met name de reactie van het publiek en de aandacht van de media pakken regelmatig anders uit dan je vooraf verwacht hebt. Om jezelf de gelegenheid te geven van je fouten te leren en successen te doorgronden is het nodig na afsluiting van je campagne met jezelf of je mede-actievoerders om de tafel te gaan zitten en te bespreken hoe het allemaal gelopen is en waar het mis of juist goed ging.
 
Hoe belangrijk dit is, blijkt wel uit de weinige keren dat zo’n evaluatie als buitenstaander te volgen is. In de zomer van 2002 werd in Straatsburg een NoBorderCamp gehouden. NoBorderCamps werden tussen 1998 en 2003 meerdere malen per jaar gehouden en trokken honderden activisten, die zich een tijd lang ter plekke met acties tegen grenzen en uitsluiting bezighielden. Het camp in Straatsburg viel op door zijn enorme omvang, meer dan drieduizend mensen, de harde repressie van de kant van de overheid en het gebrek aan succesvolle of aansprekende acties. ‘Straatsburg’ was ook het eerste camp waar de aktivisten er niet in slaagden de uitsluiting van niet-Europeanen en de kwalijke kanten van Fort Europa onder de aandacht van de (plaatselijke) media te brengen. Op de website¹ van het camp worden de redenen daarvoor uitgebreid belicht en bediscussieerd. Bij het volgende grote camp, in Keulen in juli 2003, leek het er bij de voorbereidingen op dat men veel had geleerd van deze discussie. Helaas kreeg men niet de kans om te laten zien of dat ook echt zo was: het camp werd na zeer korte tijd met grof geweld door de Duitse politie ontruimd.

1. http://www.noborder.org/strasbourg/outcome/display.php?id=193&lang=en

Dat lijkt een open deur, maar een slechte voorbereiding kan ervoor zorgen dat de actie mislukt, geen aandacht krijgt of zelfs dat jij en je mede-actievoerders gevaar lopen.
 
Stel jezelf vantevoren de volgende vragen:
Wat is je doel? Waar wil je het over hebben? Hoe leer je het doel kennen? Wat is de doelgroep? wat zijn de communicatiekanalen die ze normaliter gebruiken en zullen geloven? Kun je die kanalen bespelen, overnemen, ontvreemden? Hoe? Wat is je boodschap? Hoe wil je die boodschap brengen? Wil je vervreemden, overidentificeren? Welke tactiek denk je dat het beste werkt gezien onderwerp en doelgroep? Hoeveel tijd wil je in het project steken en is dat genoeg? Welk medium is het meest geschikt? Beheers je dat medium en zo niet, wie kun je inschakelen?
Hoeveel risico wil je nemen? Wanneer er risico is, wat kun je verwachten? Hoe kun je hulp krijgen? Hoe kun je je achterban contacteren wanneer het nodig is? Weet je wat de macht en bevoegdheden van autoriteiten zijn en ken je je eigen rechten? Heb je een politiewoordvoerder nodig? En een perswoordvoerder? Welke media wil je inlichten en hoe doe je dat? Verwacht je een reactie van degenen die je tot onderwerp stelt en kun je daar iets mee doen, of er zelfs op ingrijpen?
 
Wanneer je al op al deze vragen een antwoord kunt geven, dan zou je er van uit mogen gaan dat je je voorbereiding behoorlijk op orde hebt. Voor ontwerpers die weinig ervaring met actievoeren hebben zijn er talloze actie-handboeken te verkrijgen in linkse boekhandels als Assata in Nijmegen of het Fort van Sjakoo in Amsterdam. Tips tegen tralies, hier eerder genoemd is een onmisbaar hulpmiddel en het Engelse actieblaadje SchNews¹ heeft een interessante verzameling links naar handleidingen over onderwerpen als hoe campagne te voeren, hoe met vergaderingen om te gaan en wat te doen bij arrestatie, maar ook over onderwerpen als het maken van biodiesel en het aanpassen van reclameborden.

1. http://www.schnews.org.uk/

Zij organiseerden een atelier in de Hallen van Schaarbeek waar zij in samenwerking met locale activisten, kunstenaars en studenten konden werken aan spandoeken, poppen, objecten en ander materiaal voor de straten van Brussel. Eén project was een dagelijkse krant met 10.000 exemplaren, die het publiek op de hoogte hield van de acties en ontwikkelingen rond de top. Dit samenwerkingsverband, l’Atelier des (In)Visibles, bracht de mix tussen theorie en praktijk van Cactus Network, het werken op locatie van Ne Pas Plier en het fraaie drukwerk van Bildwechsel bijeen tot een ijzersterk geheel, dat de stad overspoelde met stickers, voorwerpen, krantjes en spandoeken. Zelden zijn protesten bij een EuRotOp gepaard gegaan met zo’n indrukwekkende verzameling actiemateriaal.

Meer lezen over het Atelier:
http://www.cactusnetwork.org.uk/Atelier.htm

Het is een grafisch ontwerpbureau, gericht op cultureel, sociaal en politiek ontwerp. Bildwechsel benadert ontwerp vanuit de rol die het speelt in de sociale, politieke en culturele impact die visuele producten hebben in de samenleving en de verantwoordelijkheid die visuele producenten daarvoor dragen. “We are not interested in wrapping and styling up shit…”
De studio produceert met name gedrukt materiaal zoals posters, boeken, folders en pamfletten, maar ook schetsen voor websites en andere mdiaformaten, voor allerlei non-profit-organisaties en sociale en politieke groepen.

Meer over
Bildwechsel

Zij hebben sterke banden met de Reclaim The Streets-beweging en ontwierpen voor diverse acties protestmateriaal, zoals een aantal aansprekende parodieën op conservatieve kranten. Voor de gigantische anti-oorlogsdemonstraties in november 2001 creëerden zij The Spun, in de opmaak van rioolblad The Sun. Met de kop ‘Shop ‘til they drop’, boven een plaatje van een bommenwerper die zijn lading afwerpt op Afghanistan, openen zij een artikel over hoe de ‘dappere’ Tony Blair een geheim oorlogsplan onthult: ‘Winkelen voor vrijheid!’ Dertigduizend krantjes werden verspreid over heel het land.
 
Toen de Wereldbank en het IMF een top belegden in Praag introduceerde RTS de Financial Crimes, een krant met het uiterlijk van de gerespecteerde Financial Times, boordevol met de àndere feiten over wereldbank en IMF. Deze krantenparodiën beginnen de laatste jaren steeds meer navolging te krijgen bij andere groepen, met goede (Manchester Evening Newt¹ ) en minder elegant² vormgegeven varianten.
 
Tegenover deze actie-ontwerpen staan de meer inhoudelijke projecten van Cactus Network, die veelal als doel hebben activisten, ontwerpers, kunstenaars en kruisingen van deze categoriën een podium te bieden om ideeën uit te wisselen. In hoofdstuk twee werd het Debate Project geïntroduceerd. Andere voorbeelden zijn het postermagazine ‘Feeding Squirrels to the Nuts’, een platform voor discussies over communicatie en samenleving, en Cactus Magazine, een project dat refereert aan mail-art, politiek en afwijzing van de persoonsverheerlijking binnen grafisch ontwerp. Cactus Magazine heeft tussen 1989 en 2000 ieder half jaar een uitgave uitgebracht, gecentreerd rond een thema. Deelnemers uit oost- en west-europa werd gevraagd om 150 exemplaren van een werk in te sturen in een maximale grootte. Die exemplaren werden dan verspreid over 150 pakketten, die naar alle deelnemers werden verstuurd. Thema’s waren onder andere Do it Yourself, Noise, Food and Waste en Only Dead Fish Go With The Flow.

Meer lezen en zien:
Cactus Network, http://www.cactusnetwork.org.uk/
The Spun, http://www.indymedia.org.uk/en/2001/11/16290.html en http://www.indymedia.org.uk/en/2001/11/102184.html
Financial Crimes, http://www.indymedia.org.uk/en/2000/09/332.html

1. http://www.indymedia.org.uk/en/regions/manchester/2004/03/286789.310797.html
2. http://www.indymedia.org.uk/en/2005/05/310797.html

Ne Pas Plier (niet vouwen) werd in 1991 opgericht door de fotograaf Marc Pataut en de ontwerper Gérard Paris-Clavel. Deze laatste is bekend geworden door zijn werk voor Grapus, de voorloper van alle moderne geëngageerde ontwerperscollectieven. Paris-Clavel en Pierre Bernard raakten in 1968 betrokken bij de studentenopstanden, waarvoor zij een indrukwekkende reeks posters en muurschilderingen ontwierpen. Uit deze samenwerking kwam Grapus voort, een samentrekking uit ‘Graphique’ en ‘Crapule’, ‘Grafisch Tuig’. In de jaren zeventig ontwikkelde Grapus zich tot de ultieme modernistische ontwerpgroep, dat met geëngageerd werk voor overheid en linkse groepen poogde te streven naar de ideale socialistische utopie.
 
Ne Pas Plier is dan wel mede opgericht door een lid van Grapus, de groep is gelukkig veel (post)moderner. Zij definiëren hun doel als “(…) dat de tekenen van armoede niet worden gevolgd door een armoede in tekens.”¹ Ne Pas Plier wil zich inzetten voor iedereen die zijn of haar recht om te bestaan wil uiten, in verzet tegen de dominante stromingen als neo-liberalisme en kapitalisme. Een beeld is daarbij niet een object op zich, zonder context, en het ontwerpen van een beeld is ook geen doel op zich. Slechts wanneer een beeld in een actie of een strijd wordt toegepast resulteert het beeld, ontstaat een politiek effect. Wanneer individuen of groepen het beeld dragen, komt het tot leven en genereert betekenis. Een hoofddoel is dan ook het ontwerpen en inzetten van nieuwe beelden voor contexten waar van oudsher altijd weer dezelfde vlaggen en teksten worden gebruikt, zoals bij demonstraties tegen werkloosheid en uitsluiting. Onder het motto ‘Nous ne sommes pas en trop, nous sommes en plus’ (we zijn niet met teveel, we zijn een meerwaarde) ‘ils poussent à répondre à l’urgence de la misère et, dans le même mouvement, à penser un autre monde. En les écoutant, on comprend bien qu’au fond, le danger, ce n’est pas que le chômage du chômeur en lui-même, mais aussi le chômage des représentations, le chômage de la politique, le chômage du désir, le chômage du savoir, la précarité de l’écoute.’²
 
Ne pas plier wil met haar werkwijze weg uit de statische contexten van musea en direct instappen in de dynamische wereld van de sociale strijd. Zij werken dan ook het liefst op de plaats waar verzet plaatsvindt en samen met de mensen om wie het gaat.
 
Het atelier van Ne Pas Plier doet tevens dienst als sociale werkplaats. Het heeft een dakterras met uitzicht over de gehele stad, waar duizenden schoolkinderen in de loop der tijd hebben getekend en geschetst in samenwerking met volwassenen uit verschillende beroepen. Deze ‘Observatoire de la Cité’ werd in het begin als tweederangsproject gezien, omdat de politieke impact niet meteen duidelijk was. Maar in de loop der jaren bleek het sociale belang van het in contact brengen van kinderen uit achterstandsmilieus met mensen uit alle lagen van de bevolking, kunst en zelf-expressie steeds meer.
Ne Pas Plier maakt werk dat op het eerste gezicht niet bijzonder lijkt. Maar hun manier van werken en de manier waarop de beelden binnen een context worden ontwikkeld, toegepast en vervolgens doorgegeven en op allerlei andere plekken opnieuw gebruikt maakt hen uniek en effectief.

1. Mona Chollet en Thomas Lemahieu, (2000). [online] http://www.peripheries.net/i-npp.htm
2. http://www.peripheries.net/i-acc.htm

Dat gaat in tegen het ideaal van veel kunstenaars en ontwerpers in het klassieke werkveld, het ‘voor zichzelf te beginnen’ in een éénpersoons-bureau of atelier. Het komt vaak voor dat zo’n samenwerkingsverband speciaal voor de uit te voeren actie of campagne opgezet is en dat na de afsluiting daarvan de leden weer hun eigen weg vervolgen, zeer vaak ook is er sprake van een langdurig samenwerken in een collectief, dat een reeks van campagnes, acties en allerlei andere soorten ontwerpwerk produceert. Vaak hebben individuele leden wel hun eigen interesses of projecten, maar er is veelal sprake van een vergaande samenwerking tussen de leden van het collectief en andere groepen.
 
Drie sprekende voorbeelden van geëngageerde ontwerpcollectieven zijn Cactus Network uit Londen, Bildwechsel uit Berlijn en Ne Pas Plier uit Parijs. “Cactus Network, Bildwechsel and Ne Pas Plier are activist groups creating and distributing, socially engaged images, and getting them out on the ‘street’ to unfold their meanings in public confrontations with the idea that art is political not only in its frame but also in its distribution.” ¹

1. http://www.cactusnetwork.org.uk/dine.htm

Op het eerste gezicht lijken onderwerpen als netwerken en samenwerken, voorbereiden en achteraf evalueren te veel voor de hand te liggen om ze uitgebreid te willen bespreken. Echter, de praktijk wijst uit dat te veel in principe goede ideeën niet of slecht uitgevoerd worden door een slechte voorbereiding of doordat mensen teveel in hun eentje willen doen. En een goede nabespreking is essentieel om van je fouten te kunnen leren en om successen te kunnen verklaren, maar deze stap wordt bijna altijd overgeslagen.

De groep Yes Men, ontstaan uit het voorheen besproken collectief RTMark, bestaat uit twee politieke artiesten uit de Verenigde Staten, die zich regelmatig uitgeven voor grote organisaties als de Wereldhandelsorganisatie. Enkele jaren geleden bouwden zij een fake-website genaamd dowethics.com, waarin zij, in hun zelfaangenomen rol als spreekbuis van de chemiereus Dow Chemicals, claimden een programma van ‘sociale verantwoordelijkheid’ namens Dow te presenteren. Aanleiding daarvoor zou de overname door Dow van het bedrijf Union Carbide, verantwoordelijk voor de chemische ramp in het Indiase Bhopal. In de website lieten zij Dow verklaren waarom zij niets konden doen voor de slachtoffers in Bhopal: dat zijn namelijk geen aandeelhouders. De reactie van Dow op dit stukje overidentificatie was dermate klungelig dat er redelijk wat pers werd geattendeerd op de website, maar door dreigingen met rechtszaken en het sluiten van allerlei websites waarop naar de zaak werd verwezen waaide de storm al snel over. De site bleef echter online.
 
Twee jaar later kwam bij deze tot dan toe verwaarloosde site DowEthics.com een mail binnen van de BBC. De Britse omroep ging ervan uit dat DowEthics.com een daadwerkelijk project van de chemiereus was en nodigde een vertegenwoordiger uit om zich te laten interviewen over Bhopal. De Yes Men lieten zich deze kans niet ontglippen en sturen hun eigen afgevaardigde, onder de valse naam Jude Finisterra. ‘Jude’ is de beschermheilige van schijnbaar onmogelijke zaken, en ‘Finisterra’ slaat op ‘het einde der wereld’. Deze belooft uit naam van Dow Chemicals twaalf miljard dollar, de waarde van Union Carbide op het moment van overname, voor het schoonmaken van Bhopal en voor medische zorg voor alle nog levende slachtoffers. Een riskante aanpak, omdat wanneer hij wordt geloofd, dit zorgt voor onterechte hoop bij de overlevenden. (Achteraf verklaren de Yes Men ondanks het mogelijke leed dat valse verwachtingen kan veroorzaken, toch voor deze strategie te kiezen. Wie weet, was de gedachte, dwingen we Dow wel om werkelijk wat te doen.)
 
Een reactie van Dow kan natuurlijk niet uitblijven. Dat is ook de normale gang van zaken nadat een communicatiekanaal tijdelijk is ontvreemd door actievoerders: de rechtmatige eigenaar onthult het ‘bedrog’ en herstelt de status quo. Maar Dow moet wel bijzonder voorzichtig te werk gaan en kan zich geen uitglijders permitteren. Het kan namelijk zeer schadelijk zijn voor het imago van Dow om te claimen dat ze niets kunnen doen, wat een leugen zou zijn, en het kan bijzonder duur worden wanneer ze zich laten verleiden wel degelijk hulp te bieden in Bhopal.
 
De Yes Men besluiten Dow te hulp te komen door er nog een schepje bovenop te doen. Zij doen zich nog eens voor als vertegenwoordigers van Dow en schrijven zelf het persbericht waarin Dow Chemicals afstand doen van iedere claim dat zij ook maar iets zullen doen aan Bhopal: ‘Dow will NOT commit ANY funds to compensate and treat 120,000 Bhopal residents who require lifelong care (….) Dow will NOT remediate (clean up) the Bhopal plant site (….) Dow’s sole and unique responsibility is to its shareholders, (…).’¹ Hiermee tillen ze hun identity theft naar een ongekend hoog niveau: ze doen zich niet alleen voor als Dow, maar zorgen er zelf ook nog eens voor dat het persbericht, dat Dow zeer zeker zou gaan sturen, dusdanig verwoord is dat het nog meer schade aanricht.

1. http://www.theyesmen.org/hijinks/dow/bhopal2004.shtml